Najkrótsza historia Menonitów i języka plautdietsch

Em Winta fleiji de dreeiji Bläda enni Lofft romm. (Zimą suche liście wirują w powietrzu.) – Tak powiedzieliby w pewnej zagubionej wiosce gdzieś w Kazachstanie. I to wcale nie po kazachsku ani nawet nie po rosyjsku. Menonici (o których będzie zaraz mowa) używają swojej bardzo szczególnej odmiany dolnoniemieckiego – odmiany, która wywodzi się z delty Wisły i wyewoluowała w język znany jako plautdietsch.

Menno Simons

Będący odrębną grupą etniczno-wyznaniową obecną na całym świecie, Menonici zaczęli kształtować swoją tożsamość w czasach Reformacji, gdy do połnocnoeuropejskich kultur chrześcijańskich szerokim strumieniem wlewały się zmiany. Nie wszystko jednak było akceptowane przez państwo i wielu spośród pokojowo nastawionych Menonitów (grupy zainspirowanej przez Menno Simonsa z Fryzji) musiało opuścić swoją ojczyznę w poszukiwaniu nowych miejsc do zasiedlenia. Ponieważ pochodzili z Niderlandów, Menonici mieli pewne doświadczenie w rolnictwie na osuszonych terenach polderów – taka technologia była w cenie w polskiej delcie Wisły. W związku z tym, w XVI wieku na zaproszenie polskich miast Menonici zapoczątkowali falę osadnictwa, nazwanego olęderskim.

Kiedy przybyli do Polski, Menonici mówili po niderlandzku, fryzyjsku i wysuniętej najdalej na zachód odmianie języka dolnoniemieckiego. Dopiero tutaj, pod wpływem miejscowej ludności mówiącej po dolnoniemiecku, przyjęli w codziennym użyciu dialekt dolnopruski, a do celów formalnych zaczęli stosować (wysoko-)niemiecki zamiast holenderskiego – i te dwa języki przylgnęły już do nich na zawsze.

Decyzją króla Polski Menonici zostali zwolnieni ze służby wojskowej, co pozwoliło im trzymać się swoich pacyfistycznych przekonań. Jednakże wkrótce sytuacja uległa zmianie, kiedy w czasie Rozbiorów polskie Prusy zostały podbite przez Królestwo Prus (sąsiednie państwo). Podczas gdy teoretycznie pruscy królowie potwierdzili menonickie przywileje, obowiązek służby wojskowej powiązany był z własnością gruntu. Jeśli ktoś z rozwijającej się wspólnoty Menonitów kupił ziemię od Niemenonity, przejmował wraz z działką obowiązek służby wojskowej. Wtedy właśnie przyszło zaproszenie od cesarzowej Rosji, która zachęcała Menonitów do osiedlenia się na jej ziemiach. Ówczesna Rosja była znacznie większa, niż obecnie: Menonici wpierw sprowadzili się na teren dzisiejszej Ukrainy, ale w końcu dotarli nawet aż do Kazachstanu.

Mennonite architecture in Poland

Przez kilkadziesiąt lat sytuacja w Rosji wyglądała dobrze, ale tylko do momentu, kiedy w 1874 roku zobowiązano ich do służby wojskowej. Wielu Menonitów zostało zmuszonych szukać swojego miejsca gdzie indziej.

Dzisiaj w języku plautdietsch (menonickim dolnoniemieckim) mówi się przede wszystkim w Amerykach: od Argentyny i Brazylii, przed Belize i Meksyk, aż po dwa kraje najbardziej wysunięte na północ: USA i Kanadę (a nie wymieniłem tu wszystkich). Oczywiście wielu Menonitów zostało gdzieś po drodze w różnych krajach na szlaku globalnej pielgrzymki tego ludu – tak się złożyło, że menoniccy przesiedleńcy z dawnego Związku Radzieckiego zaniesli język nawet do… Niemiec.

Piosenka w języku plautdietsch

Jeśli chcecie usłyszeć, jak się mówi albo przeczytać, jak się pisze w języku plautdietsch, skorzystajcie z poniższych linków:

Kanadyjska strona o plautdietsch
Stowarzyszenie na rzecz plautdietsch w Niemczech

[English]

You might also like: